Kometa Euclid: pierwsze takie odkrycie teleskopu ESA, który mapuje galaktyki

Kometa wśród galaktyk

Euclid mierzy kształty i położenia miliardów galaktyk, żeby zbadać ciemną materię i ciemną energię. Nie jest przystosowany do śledzenia obiektów w ruchu: każdy fragment nieba fotografuje zwykle tylko raz i omija pas nieba wzdłuż ekliptyki, bo roi się tam od planetoid i komet, a pył międzyplanetarny rozjaśnia tło.

Kometa pojawiła się w Euclid Deep Field North, obszarze o powierzchni 20 stopni kwadratowych w gwiazdozbiorze Smoka, do którego teleskop wraca wielokrotnie. Obszar ten leży blisko północnego bieguna ekliptyki, czyli punktu na niebie wyznaczającego kierunek prostopadły do płaszczyzny orbit planet. Kometa jest tak wysoko nad tą płaszczyzną, że z Ziemi widać ją zaledwie kilka stopni od bieguna, a więc w obrębie obserwowanego pola. ESA nazywa to znalezisko szczęśliwym zbiegiem okoliczności: tor komety i harmonogram obserwacji Euclida akurat się zgrały.

Mikko Pöntinen, doktorant Uniwersytetu Helsińskiego, napisał program, który wyszukuje na zdjęciach z Euclida poruszające się obiekty. Program wskazał smugę widoczną na kilku kolejnych klatkach. Pöntinen obliczył, gdzie obiekt powinien się znaleźć na następnych zdjęciach, i odnalazł go na 16 ekspozycjach wykonanych między 16 a 24 września 2026 roku. Wokół obiektu widniała rozmyta mgiełka, która zdradziła, że to kometa. Po potwierdzeniu obserwacjami z teleskopów naziemnych odkrycie ogłoszono 8 października w komunikacie Minor Planet Center – ośrodka, który pod auspicjami Międzynarodowej Unii Astronomicznej zbiera i publikuje dane o takich znaleziskach.

Orbita postawiona niemal na sztorc

Planety krążą wokół Słońca prawie w jednej płaszczyźnie, a orbita tej komety jest do niej nachylona pod kątem 85°. Kometa będzie 28 października 2026 roku w odległości 8,9 jednostki astronomicznej (au) od Słońca (1 au to odległość Ziemi od Słońca), a prawie całą tę odległość stanowi jej wysokość nad płaszczyzną orbit planet. Jej światło biegnie do nas 74 minuty.

Najbliżej Słońca kometa będzie we wrześniu 2027 roku, w odległości 8,7 au. To mniej, niż wynosi najmniejsza odległość Saturna od Słońca, ale kometa będzie wtedy nadal około 8,5 au nad płaszczyzną orbit planet, więc do żadnej planety się nie zbliży. Według JPL, ośrodka NASA, peryhelium – czyli moment największego zbliżenia do Słońca – przypada 20 września, według Minor Planet Center 2 września; obie orbity obliczono na podstawie obserwacji obejmujących niespełna miesiąc.

ESA podaje tylko, że jeden obieg wokół Słońca trwa tysiące lat, a to wyraźnie zaniżone oszacowanie: aktualne orbity wyznaczone przez JPL i Minor Planet Center dają okres obiegu odpowiednio około 190 000 i 89 000 lat. Obserwacji jest jednak tak mało, że na podstawie żadnej z tych orbit nie da się wykluczyć, iż kometa mija Słońce po raz pierwszy i ostatni.

Skąd się bierze koma tak daleko od Słońca?

Komety to lodowo-pyłowe pozostałości z czasów narodzin Układu Słonecznego. W pobliżu Słońca ich lód zamienia się w gaz, a gaz i pył tworzą komę i warkocz. Lód wodny, najczęstszy w kometach, w odległości większej niż około 3 au od Słońca prawie nie przechodzi w gaz, więc za aktywnością komety w odległości prawie 9 au stoją zapewne substancje bardziej lotne niż woda, na przykład zamarznięty tlenek węgla. Nikt nie opublikował jednak jeszcze pomiarów gazów uwalnianych przez tę kometę, więc to wyjaśnienie pozostaje niepotwierdzone.

Według pomiarów Euclida i dwóch obserwatorów naziemnych koma ma około 10 sekund kątowych średnicy. Przy obecnej odległości komety odpowiada to mniej więcej 65 000 kilometrów, czyli pięciu średnicom Ziemi.

Czy zobaczysz ją na własne oczy?

Nie, nawet przez duży teleskop amatorski. Przewidywana jasność komety pod koniec października to około 20,5 mag (według JPL) lub 20,7 mag (według Minor Planet Center). Przyjmuje się, i to raczej optymistycznie, że doświadczony obserwator z teleskopem o średnicy 50 centymetrów dostrzega w ciemnym miejscu, z dala od świateł miast, obiekty do około 17 mag. Kometa jest około 25 razy słabsza, a jej światło nie skupia się w punkcie, tylko rozkłada na bladą mgiełkę. Można ją natomiast uchwycić na zdjęciach z długim czasem naświetlania. W obserwacjach potwierdzających uczestniczyły także obserwatoria amatorskie z teleskopami o średnicy od 30 do 43 centymetrów.

Kometa jest w gwiazdozbiorze Smoka (deklinacja +62°). W Polsce nigdy nie zachodzi, podobnie jak wszędzie na północ od mniej więcej 28. równoleżnika północnego. W Warszawie, gdy niebo jest już zupełnie ciemne, znajduje się około 65° nad horyzontem, a w ciągu nocy obniża się na północy do około 24°; najniżej jest około 3:20 czasu polskiego (2:20 UTC). W São Paulo i dalej na południe po zmroku nie wznosi się wyżej niż 5° nad horyzont.