SkyFlux
ALMA begint Cyclus 13 met recordaantal aanvragen en nieuwe Band 2-ontvangers
Gepubliceerd op · Bijgewerkt op
Het ALMA-observatorium in Chili is op 1 oktober 2026 aan zijn dertiende waarneemcyclus begonnen, en de vraag naar waarneemtijd was groter dan ooit: astronomen vroegen op de 12-meter-Array, het belangrijkste deel van ALMA, bijna negen keer zoveel tijd aan als er beschikbaar was. Bovendien is in deze cyclus voor het eerst een nieuwe set ontvangers, Band 2, beschikbaar in het reguliere waarneemprogramma.
Wat ALMA is en waarom millimetergolven ertoe doen
ALMA, de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array, bestaat uit 66 antennes op het Chajnantor-plateau in het noorden van Chili. De antennes werken samen volgens het principe van interferometrie: elke antenne vangt het signaal van hetzelfde object op, en een centrale computer combineert die opnamen. Het resultaat is even scherp als een beeld van één enkele schotel met een middellijn zo groot als de grootste afstand tussen de antennes. Bij ALMA is dat 16 kilometer.
ALMA neemt waar in millimeter- en submillimetergolven. Dat zijn radiogolven, een vorm van licht die het oog niet kan zien. Ze zijn belangrijk omdat sterren en planeten ontstaan in koude, donkere wolken van gas en stof die juist op deze golflengten straling uitzenden. ALMA kijkt door het stof heen dat zulke wolken aan het zicht van optische telescopen onttrekt. Ook zeer verre sterrenstelsels zijn op deze golflengten te zien: de uitdijing van het heelal heeft hun straling tot in het millimetergebied opgerekt. De lucht absorbeert en vertraagt zulke golven, zelfs op 5000 meter hoogte in de droge Atacamawoestijn. Daarom meet ALMA voor elke antenne hoeveel waterdamp er in de gezichtslijn zit en corrigeert het de metingen daarvoor.
Hoe de waarneemtijd wordt verdeeld
ALMA werkt in jaarlijkse cycli; Cyclus 13 loopt van 1 oktober 2026 tot en met 30 september 2027. Voorstellen konden van 19 maart tot 23 april 2026 worden ingediend. Het observatorium ontving er 1839, waarin samen 37.471 uur op de 12-meter-Array werd aangevraagd. Beide aantallen zijn de hoogste van alle ALMA-cycli tot nu toe. De 12-meter-Array had nominaal 4300 uur te bieden, dus de gevraagde tijd was 8,7 keer zo groot als de beschikbare. Astronomen noemen die verhouding de overtekening.
De rangorde komt tot stand via peerreview: andere astronomen beoordelen de voorstellen. Een commissie van 20 leden en een voorzitter, bijgestaan door 80 externe beoordelaars, evalueerde de 47 voorstellen voor Large Programs, de grootste projecten. Over de overige voorstellen bogen zich 1216 astronomen, die samen bijna 17.900 beoordelingen schreven. Daarna is de ranglijst afgewogen tegen praktische beperkingen: het weer, de beschikbaarheid van ontvangers, de configuratie van de antennes en de positie van de objecten aan de hemel.
Uiteindelijk kregen 229 voorstellen de hoogste beoordeling, A of B: een slagingspercentage van ongeveer 12%. Samen kregen ze 4257 uur op de 12-meter-Array, 2089 uur op de 7-meter-Array en 1739 uur op de Total Power Array toegewezen. Die laatste bestaat uit schotels die elk afzonderlijk waarnemen, niet samen als interferometer. Voor de 12-meter-Array ligt het toegewezen aantal iets onder de aangeboden 4300 uur, omdat een deel van de nog niet afgeronde waarnemingen met beoordeling A uit Cyclus 12 naar verwachting doorschuift naar Cyclus 13.
Wat er nieuw is in Cyclus 13
De belangrijkste nieuwigheid is Band 2, een ontvanger voor frequenties van ongeveer 67 tot 116 gigahertz. Omgerekend naar golflengte – dat is onze eigen berekening – komt dat neer op ruwweg 2,6 tot 4,5 millimeter. Band 2 is de laatste van de tien geplande frequentiebanden van ALMA die in gebruik komt. Astronomen kunnen er moleculaire overgangen mee waarnemen: signalen die moleculen uitzenden en die koud gas verraden in het interstellaire medium en in nabije en verre sterrenstelsels. De belangstelling was groot: 210 voorstellen vroegen om Band 2. Gemeten naar gevraagde waarneemtijd staat Band 2 daarmee op de vierde plaats; voor Band 6 en Band 7 werd de meeste waarneemtijd aangevraagd.
Vier nieuwe Large Programs gaan de omgeving van oude, evoluerende sterren bestuderen, de stervorming inventariseren met een diepe kartering van een hemelveld ver buiten ons Melkwegstelsel, planeetvormende schijven volgen van hun vroegste stadium – waarin ze nog in gas en stof ingebed zijn – tot latere fasen, en nagaan hoe vaste materie verandert op de plekken waar planetenstelsels ontstaan. Astronomen dienden bovendien een recordaantal van 91 gezamenlijke voorstellen in om ALMA te combineren met de James Webb-ruimtetelescoop, de Amerikaanse radiotelescoop Very Large Array of de Very Large Telescope van ESO.
Een grotere verandering volgt later. De Wideband Sensitivity Upgrade, een grootschalige vernieuwing van ALMA, zal het frequentiebereik dat de ontvangers in één keer vastleggen minstens verdubbelen. Ook wordt de correlator vervangen: de computer die de signalen van de antennes combineert. ALMA verwacht dat de eerste onderdelen tegen het einde van dit decennium klaar zijn, rond 2030.
Wat je kunt volgen
Zelf kun je ALMA nergens op richten: alle waarneemtijd gaat naar onderzoeksvoorstellen die via de hierboven beschreven peerreview zijn gekozen. Wat je wel kunt volgen, zijn de resultaten. Titels, samenvattingen en teams van de Cyclus 13-projecten met de hoogste prioriteit zijn openbaar te vinden op de website ALMA Science Portal. Daarnaast publiceert het observatorium aankondigingen en foto’s van de week, die je met bronvermelding vrij mag hergebruiken.
Bronnen en licenties
- ALMA Observatory, aankondiging “ALMA Cycle 13 Set to Begin” — Hieruit komen de begin- en einddatum van de cyclus, de aantallen voorstellen en uren, de beoordelingen en de toegewezen tijd, de cijfers over de peerreview, Band 2, de Large Programs en de gezamenlijke voorstellen. https://www.almaobservatory.org/en/announcements/alma-cycle-13-set-to-begin/
- ALMA Observatory, aankondiging “ALMA Cycle 13 Call for Proposals is Now Open” — Hieruit komen de data van de oproep, de 4300 uur die oorspronkelijk werden aangeboden, de afstanden tot 16 km tussen de antennes en wat Band 2 waarneemt. https://www.almaobservatory.org/en/announcements/alma-cycle-13-call-for-proposals-to-open-soon/
- ALMA Observatory, “How ALMA works” — Hieruit komen de 66 antennes, de werking van interferometrie, de absorptie door de atmosfeer op 5000 meter hoogte en de correctie voor waterdamp. https://www.almaobservatory.org/en/about-alma/how-alma-works/
- ALMA Observatory, “ALMA Wideband Sensitivity Upgrade” en “ALMA2030 WSU” — Hieruit komt waarom sterren en planeten in koude, donkere gebieden ontstaan, en ook de doelen en de planning van de vernieuwing. https://www.almaobservatory.org/en/almas-next-frontier-the-wideband-sensitivity-upgrade/ en https://www.almaobservatory.org/en/scientists/alma-2030-wsu/
- ALMA Observatory, “Capabilities” en de pagina over auteursrecht — Hieruit komt dat de straling van verre sterrenstelsels tot in het millimetergebied is opgerekt, en de licentie waarmee beelden en aankondigingen van het observatorium met bronvermelding hergebruikt mogen worden. https://www.almaobservatory.org/en/about-alma/how-alma-works/capabilities/ en https://www.almaobservatory.org/en/copyright-notice/
- Eigen berekening — We hebben de golflengten van Band 2 berekend door de lichtsnelheid te delen door de frequentie. Ook hebben we nagerekend dat 37.471 uur gedeeld door 4300 uur 8,7 oplevert, wat overeenkomt met het cijfer van ALMA.
